Bónaparti Napoleonsson

Bónaparti Napoleonsson handskrifað handrit

Bónaparti Napoleonsson handskrifað handrit

Árni Vilhjálmsson:

Bónaparti Napoleonsson

Í smásögusafni eftir Halldór Laxness skáld er meðal annarra sagna smásagan Bónaparti Napoleonsson, sem margir munu hafa lesið og kannast við.  Fyrirmynd skáldsins að sögupersónunni er mjög sérkennilegur maður, Finnbogi Finnsson, sem fæddur var að Hraunkoti í Sauðaneshreppi, og átti lengst af æfinnar heima í fæðingarsveit sinni, þegar frá eru talin nokkur ár, sem hann var á flakki innan lands og utan.  Af sveitungum sínum var hann jafnan nefndur Bóni prins, eða Bónaparti Napoleonsson.  Bónaparti Napóleonsson sá er varð til í heila Laxness er allt önnur og veigameiri persóna en fyrirmyndin, Finnbogi Finnsson frá Hraunkoti.

Finnboga Finnsson sá ég ekki fyr en einhverntíma eftir 1924, en þá var hann fyrir löngu kominn heim úr flakki sínu, og lifði rólegu og kyrrlátu lífi á gistihúsinu á Þórshöfn hjá Kristínu Jósefsdóttur frá Strandhöfn.

Þegar nú er farið eftir þjóðveginum norður Langanesstrandir til Þórshafnar liggur vegurinn ekki eins og áður var frá Finnafjarðará beint á hábungu Brekknaheiðar, heldur meðfram sjónum til Gunnólfsvíkur og síðan norður svo kallaðan Vatnadal, sem er lægð milli Gunnólfsvíkurfjalls og útenda Brekknaheiðar.  Þegar kemur norður undir miðja Brekknaheiðina eða tæplega það, má sjá enn, til vinstri handar skammt frá veginum, í dálitlum melhól, rústir eyðibýlis.  Þarna var Hraunkot, eitt af þessum örsmáu og fátæklegu heiðarbýlum.  Portbyggð baðstofa á að gizka 6×4 álnir og einhverjir smátorfkofar áfastir við hana.  Tún var ekkert, en engjar allgóðar niður undan kotinu í Vatnadalnum.

Á bernskuárum mínum bjó þar miðaldra kona, Kristín að nafni, ásamt uppkomnum syni, Finnboga Finnssyni.  Daufleg hlýtur vistin að hafa verið þarna í kotinu, enda undi Finnbogi illa hag sínum þar.  Sótti snemma á hann þunglyndi og hugsýki.  Þróuðust með honum ýmsar sjúklegar hugmyndir, sem síðan fylgdu honum allt til æfiloka.  Aðalinntak þeirra var það að hann væri tiginborinn maður, en ekki kotungssonur.  Sagðist honum sjálfum svo frá að hann væri franskur prins.  Hefðu frönsku keisarahjónin eitt sinn verið á skemtisiglingu á lystisnekkju sinni ásamt syni sínum, prinsinum Bonaparta.  Hefðu þau á þessari ferð sinni komið við á Skálum og gengið þar á land til að skoða sig um.  Var prinsinn að sjálfsögðu í för með þeim.  En nú skeði óhappið.  Út úr þokunni kom ein ferleg norn sem greip hinn unga prins og hvarf með hann inn í niðdimma þokuna, áður en keisarahjónin og fylgdarlið þeirra fengi nokkuð að gert.  Og nornin sem rændi prinsinum var engin önnur en Kristín í Hraunkoti.

Hugsýki Finnboga og sjúklegar hugmyndir hans um eðalborinn uppruna sinn, urðu til þess að hann lagði fæð, og jafnvel hatur, á kerlingu móður sína.  Fékk kerling ekkert við hann ráðið, og yfirgaf hann hana og Hraunkot að fullu og öllu.  Fyrst mun hann hafa dvalið á prestssetrinu Sauðanesi, en síðan komst hann á flakk og fór víða um.  Til Kaupmannahafnar komst hann, en hve lengi hann hefur dvalið þar er mér ekki kunnugt.  Hann var mjög hreykinn af þessari Kaupmannahafnarferð sinni, og sagði svo frá að hann hefði borðað hjá Danakóngi.  Þegar hann var spurður að því hvað hann hefði fengið að borða hjá kóngi, svaraði hann því til, að hann hefði fengið slátur og ýmislegt fleira.  Auk þess að borða með Danakonungi hlotnaðist honum sá heiður að fá að borða með Helga Englandskonungi á Raufarhöfn, en ekki heyrði ég þess getið hvaða matur hefði verið á borðum þar.

Eftir margra ára útivist kom Finnbogi aftur til fæðingarsveitar sinnar.  Sennilegast virðist mér að hann hafi verið sendur heim, af því að hann hafi átt þar sveitfesti.  Sveitarstjórnin kom honum í fyrstu fyrir hjá bændum í sveitinni, en hann eirði illa í vistinni og var ófús til verka.  Einna lengst mun hann hafa dvalið á Eiði hjá Gunnlaugi Jónassyni bónda þar.  Að lokum var honum fengin vist á gistihúsinu á Þórshöfn, svo sem áður er frá sagt, og undi hann sér þar vel.

Bóni prins kom mér fyrir sjónir sem andlega bilaður vesalingur, fáskiptinn, óáleitinn og meinlaus.  Hann var alltaf hreinn og þokkalega til fara.  Prinstigninni gleymdi hann aldrei, eða virðuleik sínum, og viðhorf hans til manna fór mjög eftir því hvernig menn ávörpuðu hann.  Þannig dáði hann mjög síra Pál Jónsson á Svalbarði, sem sent hafði honum bréf með utanáskriftinni:  Herra prins Bónaparti Napóleonsson Þórshöfn.  Reikninga frá Örum og Wulfs verzlun vildi hann ekki kannast við af því að utanáskriftin var:  Finnbogi Finnsson Þórshöfn.

Endalok Bóna prins urðu þau að hann týndist að vetrarlagi í hríðarveðri.  Fannst hann eigi hvernig sem leitað var.  Vorið eftir fannst lík hans inni á Brekknaheiði við smá stöðuvatn sem nefnt var Selvatn, og er rétt fyrir ofan fjallsbrúnina beint upp af Ytri-Brekkum, þar sem ég er fæddur og uppalinn.

Halldór Laxness lætur Bónaparta Napóleonsson verða úti á heimleið til Kristínar móður sinnar í Hraunkoti.  Sú hugdetta skáldsins er mjög snjöll, og jafnvel býsna sennileg.  Ef til vill hefur, er feigðin kallaði, álagahamur geðveilunnar fallið af honum.  Árin sem liðið höfðu frá því hann yfirgaf Hraunkot voru týnd og tröllum gefin, og nú var hann á heimleið til mömmu gömlu í Hraunkoti.  Að vísu er staðurinn, sem hann varð úti á ekki í línunni Þórshöfn-Hraunkot, en hafi verið hvöss norðaustanátt, sem líklegt er, gat hann hafa hrakist undan veðrinu og borið af réttri leið.

Eftir brottför Finnboga frá Hraunkoti bjó Kristín þar í nokkur ár alein.  Bústofninn var ein kýr og fáeinar kindur.  Heyjaði hún ein handa fénaði sínum, en hefur sjálfsagt fengið einhverja aðstoð hjá nágrönnunum.  Sveitarstjórnin mun einnig hafa litið til með henni og látið flytja til hennar hey og aðrar nauðsynjar.

Ég minnist þess t.d. að ég fékk eitt sinn að fara með Guðmundi bróður mínum, sem sendur var með hest og sleða út í Sauðanes til þess að færa kerlingu töðu handa kúnni.  Á Sauðanesi voru töðubaggar látnir á sleðann og fórum við síðan með ækið upp í Hraunkot og færðum kerlingu.  Hún tók okkur vel og vildi auðsjáanlega vel til okkar gera.  Man ég að hún bar fyrir okkur einhverskonar graut í allstórri skál og spæni með.  Mér virtist þetta samhræringur af baunum og skyrhræru og leitzt grautur sá heldur óhrjálegur, og vildi ekki éta hann.  En Guðmundur bróðir minn gerði honum nokkur skil fyrir kurteisis sakir.  Heldur fannst mér kerling fornfáleg og óvistlegt allt í kringum hana í baðstofukytrunni.

Það mun hafa verið sameiginlegt álit sveitarstjórnar og almennings að óviðkunnlegt og óviðurkvæmilegt væri að láta kerlingu hírast eina í kotinu langt frá öðrum bæjum.  Vildi sveitarstjórnin flytja hana til Þórshafnar, en kerling aftók og sat kyrr.

Að lokum kom þó að því að sveitarstjórnin ákvað að taka hana upp, og ákváðu yfirvöldin stefnudag til þess.  Faðir minn var beðinn að lána vinnumann með hest og sleða til fararinar, og fékk ég að fara með honum.  Þetta mun hafa verið á útmánuðum, og ágætt hestfæri var og sleðafæri.  Við héldum sem leið liggur að Hraunkoti.  Þangað kom einnig Oddur bóndi Bjarnason á Felli á Langanesströnd með hest og sleða, og svo komu lausríðandi Snæbjörn Arnljótsson verzlunarstjóri, oddviti hreppsins, og Jóhann Gunnlaugsson hreppsstjóri.  Þeir Snæbjörn og Jóhann fóru upp á baðstofuloftið til þess að semja við kerlingu, en við hinir héldum okkur undir palli á meðan.  Þar hafði kerling kúna og einhverjar kindur, sennilega hrút og gemlinga.  Ekki mun þeim höfðingjunum hafa þótt þefurinn þarna góður, því ég minnist þess að þeir reyktu ákaft báðir tveir.  Snæbjörn mun hafa setið á kassa eða kofforti, en Jóhann sat á mjög hrörlegum kjaftastól.  Var stólsetan ekki annað en nokkrir lélegir snærisspottar.  Allt í einu heyrðum við, sem niðri vorum, dynk mikinn.  Höfðu böndin í stólnum slitnað og Jóhann hreppsstjóri fallið endilangur í gólfið.  Hrósuðum við happi yfir því að hann skyldi þó ekki hafa komið ofan í gegnum sjálfan baðstofupallinn, sem var furðu hrörlegur.

Að lokum, eftir nokkurt þóf, tókst samkomulag við kerlingu um brottflutninginn.  Flýttu þeir sér þá ofan, Snæbjörn og Jóhann, tóku hesta sína og riðu heim.  Við hinir fórum nú upp á loft til Kristínar.  Karlana langaði í kaffi, og tók vinnumaður föður míns að sér að búa það til, því hann hafði verið skútukokkur.  Kaffið var fljótlega tilbúið.  Kerling tók part af sykurtoppi undan kodda sínum.  Sá var allvelktur og ekki með sínum rétta lit, en karlarnir hirtu ekki um það, en hjuggu úr honum stykki til að hafa með kaffinu.  Svo var sjóðheitt kaffið drukkið, en ekki man ég hvort nokkurt brauð var með.

Síðan var tekið til óspilltra málanna að búa á sleðana.  Kýrin var bundin niður á annan sleðann og búið vandlega um hana með heypokum og ábreiðum, en kerling og búslóð hennar var látin á hinn sleðann.  Kindurnar mun Oddur á Felli hafa tekið til sín í bakaleiðinni.  Ferðin til Þórshafnar gekk ágætlega.  Kristínu frá Hraunkoti var til bráðabigða komið fyrir í timburskúr, sem Örum & Wulfs verzlun átti.  Seinna var gerð handa henni torfbaðstofa og bjó hún í henni til dauðadags.

(Vélritað eftir handriti Árna Vilhjálmssonar – Aagot Árnad.)

Þetta erindi er til hjá Ríkisútvarpinu í flutningi ÁV